چطور کنار اقیانوسها، خشکترین بیابانهای جهان شکل میگیرند؟
به گزارش تیکاگو به نقل از کجارو
تصویر کلاسیک ما از بیابان، زمینی است خشک و داغ که فرسنگها با هر منبع آبی فاصله دارد. اما واقعیت جغرافیایی، تصویر متفاوتی را پیش چشم ما میگذارد؛ برخی از خشکترین نقاط سیاره زمین، درست در گلوگاه اقیانوسها جا خوش کردهاند. بیابان «آتاکاما» (Atacama) در شیلی و «نامیب» (Namib) در جنوب آفریقا، هر دو در امتداد خطوط ساحلی کشیده شدهاند. اما چطور ممکن است در جایی که با این حجم عظیم از آب احاطه شده، چنین برهوتهایی شکل بگیرد؟ (livescience)
ریشههای اقلیمی؛ سه بازوی اصلی در ساخت بیابانهای ساحلی
پاسخ این معما در سه عامل کلیدی نهفته است که نخستین آنها گردش عمودی هوا در مقیاس سیارهای است. در این فرآیند هوای گرم و مرطوب در استوا صعود کرده و پس از تخلیه باران، در عرضهای جغرافیایی بالاتر به شکل هوایی خشک و سنگین فرود میآید و مانع شکلگیری ابر میشود.
عکاس: نامشخص / 43bluedoors.com
عامل دوم، جابهجایی افقی بادها و جریانهای سرد اقیانوسی است که با خنک کردن لایههای پایینی جو، ثباتی در هوا ایجاد میکنند که اجازه صعود و بارش را به رطوبت نمیدهد. در نهایت، وجود رشتهکوههای مرتفع با ایجاد پدیده «سایه باران» (Rain shadow)، آخرین قطرههای رطوبت بادهای گذری را در جبهه کوهستانی مهار کرده و در سمت دیگر، برهوتی ساحلی و بیباران پدید میآورند.
تله فشار در کمرگاه زمین
اگر به نقشه جهان دقت کنید، اکثر بیابانها در شمال یا جنوب خط استوا قرار دارند. خورشید در استوا مستقیم میتابد، هوا را گرم میکند و آن را به سمت بالا میفرستد. این هوای صعودی، رطوبت خود را به شکل بارانهای سیلآسا در همان مناطق استوایی (مثل جنگلهای آمازون) تخلیه میکند. اما این توده هوای تخلیهشده، وقتی به عرضهای جغرافیایی ۲۰ تا ۴۰ درجه میرسد، دوباره پایین میآید. این «نشست هوا» مانع تشکیل ابر میشود؛ به همین دلیل است که بیابانهای بزرگی مثل «صحرا» (Sahara) در این کمربند خشک پدید آمدهاند.
بازی بادهای تجاری و جریانهای سرد
عامل دوم، حرکت افقی هواست. در نزدیکی استوا، بادهای تجاری (Trade winds) از شرق به غرب میوزند. این بادها معمولا تمام رطوبت خود را در سواحل شرقی قارهها جا میگذارند و وقتی به سمت غرب میرسند، چیزی جز خشکی برای سواحل غربی (مثل نامیب) باقی نمیماند.
عکاس: Robert Harding / lookphotos
از سوی دیگر، جریانهای سرد اقیانوسی نقشی حیاتی دارند. وقتی هوای گرم روی آبهای سرد ساحلی حرکت میکند، خنک شده و لایهای پایدار تشکیل میدهد. این هوای سرد و سنگین، تمایلی به بالا رفتن و تشکیل ابرهای بارانزا ندارد. در عوض، تنها مه غلیظی ایجاد میکند که به سمت ساحل میرود. به همین دلیل، بیابانهای ساحلی اغلب مهآلود اما بدون باران هستند.
سایه مرگبار کوهستان
رشتهکوهها آخرین تکههای پازل هستند. وقتی هوای مرطوب به کوهستان برخورد میکند، مجبور به صعود میشود، سرد شده و تمام بارانش را در جبهه رو به دریا میبارد. اما وقتی این باد از قله عبور میکند و به سمت دیگر (پشت به باد) سرازیر میشود، دیگر قطرهای آب در جگر ندارد. این پدیده که «سایه باران» (Rain shadow) نامیده میشود، عامل اصلی خشکی مطلق آتاکاما است و کوههای آند راه را بر هرگونه رطوبتی بستهاند.
زیستن در مرز مه و نمک
این شرایط باعث شده تا بیابانهای ساحلی ویژگیهای منحصربهفردی داشته باشند. دمای آنها نسبت به بیابانهای مرکزی متعادلتر است و میزبان موجودات شگفتانگیزی هستند که یاد گرفتهاند آب مورد نیازشان را نه از زمین، بلکه از مه غلیظ صبحگاهی صید کنند.
