راهنمای کامل میزان فرمان خودرو: علائم خرابی و راهکارهای تخصصی
به گزارش تیکاگو به نقل ازگجت نیوز
ارسال شده توسط: پوریا هاشم پور 07 اسفند 1404 ساعت 14:30
بیتوجهی به میزان فرمان خودرو میتواند جان سرنشینان را به خطر اندازد. در ادامه نشانههای خرابی و روشهای دقیق تنظیم فرمان را بررسی میکنیم.
در میان سرویسهای دورهای، میزان فرمان خودرو از جمله اقداماتی است که نقش حیاتی در ایمنی، پایداری و کاهش هزینههای نگهداری دارد اما غالباً تا بروز مشکل جدی نادیده گرفته میشود. بسیاری از رانندگان تازه زمانی متوجه اهمیت آن میشوند که خودرو به یک سمت کشیده میشود، فرمان در مسیر مستقیم زاویه دارد یا لاستیکها بهصورت نامتوازن ساییده میشوند.
تنظیم دقیق زوایای چرخها پایه حفظ تعادل و هندسه حرکتی خودرو است و هر تغییر جزئی در این زاویهها میتواند واکنش خودرو را در پیچها، ترمزگیری و حتی مصرف سوخت دستخوش تغییر کند. به همین دلیل امروز از دستگاههای میزان فرمان پیشرفته و سیستمهای لیزری برای دستیابی به دقت میلیمتری استفاده میشود.
بیتوجهی به این سرویس ممکن است علاوه بر کاهش کیفیت رانندگی، منجر به افزایش مصرف سوخت، کاهش عمر تایر خودرو و خطرات ایمنی شود. شناخت علائم و دلایل میزان نبودن فرمان به رانندگان کمک میکند پیش از تشدید خرابی، بهموقع اقدام کرده و از هزینههای سنگینتر و خطرات احتمالی در جاده جلوگیری کنند.
فهرست مطالب
منظور از میزان فرمان خودرو چیست؟
میزان فرمان یا تنظیم زوایای چرخها فرآیندی تخصصی و دقیق است که طی آن زاویه قرارگیری هر چرخ نسبت به یکدیگر و نسبت به بدنه خودرو مطابق با استانداردهای طراحی کارخانهای تنظیم میشود. هدف از انجام این تنظیم، بازگرداندن خودرو به شرایط هندسی اولیهای است که کارخانه برای آن تعریف کرده و باعث میشود خودرو در مسیر مستقیم حرکت کند، فرمانپذیری نرمی داشته باشد و سطح تماس لاستیک با جاده یکنواخت بماند.
میزان فرمان از ارکان کلیدی ایمنی و پایداری خودرو محسوب میشود، زیرا کوچکترین خطا در زاویه چرخها میتواند نحوه کنترل فرمان، واکنش خودرو در هنگام ترمزگیری و حتی مصرف سوخت را تحت تأثیر قرار دهد. در این فرآیند سه زاویه بنیادی تنظیم میشوند. نخست زاویه Toe یا «انحراف چرخها به داخل و خارج» است که تعیین میکند طرز قرارگیری چرخها از بالا به چه سمتی متمایل باشد. اگر مقدار آن از حد مجاز خارج شود، لاستیکها به طور غیرمعمول ساییده میشوند و خودرو در حرکت مستقیم تمایل به انحراف پیدا میکند.
دوم زاویه Camber یا «زاویه عمودی چرخ با سطح زمین» است که بر چسبندگی و پایداری خودرو در پیچها تأثیر مستقیم دارد. مقدار بیش از حد مثبت یا منفی این زاویه موجب میشود لاستیک در یک سمت بیش از دیگری فرسوده شود. سوم زاویه Caster است که محور فرمان را نسبت به خط عمود بر زمین مشخص میکند و نقش مهمی در بازگشت نرم فرمان به حالت اولیه و ثبات خودرو در سرعتهای بالا دارد. تنظیم صحیح و علمی این سه زاویه نهتنها موجب سهولت در فرمانگیری و حرکت مستقیم خودرو میشود، بلکه فشار وارد بر قطعات جلوبندی را نیز به حداقل میرساند.
ارتباط میزان فرمان با مصرف سوخت و هزینههای نگهداری
اهمیت میزان فرمان تنها در راحتی رانندگی خلاصه نمیشود و اگر زاویهها از حالت استاندارد خارج شوند، رفتار خودرو در شرایط اضطراری مانند ترمز ناگهانی یا تغییر جهت سریع، غیرقابل پیشبینی میشود و احتمال لغزش یا انحراف خودرو بالا میرود. از سوی دیگر، لاستیکها که از گرانترین قطعات مصرفی خودرو هستند، در اثر میزان نبودن فرمان با سرعت بسیار بالاتری ساییده میشوند، زیرا تماس نقطهای و نامتعادل با سطح زمین دارند. این موضوع علاوه بر کاهش عمر تایرها، باعث افزایش اصطکاک حرکتی و در نتیجه افزایش مصرف سوخت میشود.
عدم تنظیم صحیح میزان فرمان به معنای فشار مضاعف بر موتور و سایر اجزای سیستم تعلیق است. هنگامی که یکی از چرخها کمی زاویه اشتباه داشته باشد، خودرو برای حرکت در مسیر مستقیم نیازمند انرژی بیشتری است و همین امر موجب افزایش مصرف سوخت و تحمیل هزینههای نگهداری بالاتر میشود. قطعاتی چون بوشها، سیبکها، کمکفنرها و بلبرینگها نیز تحت فشار غیرعادی قرار میگیرند و دچار استهلاک زودرس میشوند.
بیشتر بخوانید 
با پیشرفت فناوری در حوزه خدمات خودرویی، روشهای انجام میزان فرمان نیز دقت چشمگیری پیدا کردهاند. امروزه در میزان فرمان دیجیتال، حسگرهایی پیشرفته روی چرخها نصب میشود و دادههای بهدستآمده از موقعیت هر چرخ توسط کامپیوتر تحلیل میگردد. سیستم با مقادیر استاندارد کارخانه مقایسه انجام میدهد و زاویههای نادرست را با دقتی در حد دهم درجه اصلاح میکند.
نوع دیگری از این سرویس، میزان فرمان لیزری است که در آن با استفاده از پرتوهای لیزر، موقعیت و زاویه چرخها با دقت بسیار بالا سنجیده میشود. این فناوری سرعت کار را افزایش داده و خطای انسانی را به حداقل میرساند. در مقابل، روشهای مکانیکی یا سنتی که پیشتر با ابزارهای ساده و دید چشمی انجام میشدند، امروز بیشتر برای بررسی اولیه یا خودروهای قدیمیتر کاربرد دارند و دقت آنها به مراتب پایینتر است.
از انحراف تا لرزش فرمان؛ علائمی که نباید نادیده گرفت
علائم میزان نبودن فرمان خودرو از حیاتیترین نشانههایی هستند که باید توسط هر رانندهای جدی گرفته شوند، زیرا این مشکل بهصورت تدریجی شکل میگیرد و در ابتدا ممکن است تنها تغییرات ظریفی در حس رانندگی ایجاد کند. بیتوجهی به این نشانهها نهتنها کیفیت رانندگی را کاهش میدهد، بلکه میتواند امنیت خودرو و سرنشینان را به خطر بیندازد و در بلندمدت موجب افزایش مصرف سوخت و فرسودگی سریع لاستیکها شود.
نخستین و رایجترین علامت کشیده شدن خودرو به یک سمت در مسیر مستقیم است. اگر حتی در جاده صاف و بدون شیب، خودرو بهطور طبیعی میل به رفتن به سمت راست یا چپ دارد و راننده باید فرمان را بهطور مداوم اصلاح کند، احتمالاً زاویههای Toe یا Camber از تنظیم استاندارد خارج شدهاند. این پدیده معمولاً نشاندهنده فشار نامتعادل بر چرخها و سیستم تعلیق است و در صورت ادامه، موجب سایش غیرطبیعی سطح تایرها میشود.
علامت دوم، کج بودن فرمان هنگام حرکت مستقیم است. بسیاری از رانندگان به این حالت عادت میکنند و تصور میکنند طبیعی است، اما این یکی از نشانههای دقیق عدم تقارن هندسی چرخها محسوب میشود. در ظاهر خودرو مستقیم حرکت میکند، اما در عمل نیروها به شکل نامنظم به جلوبندی وارد شده و بخشهایی مانند بوشها و سیبکها تحت فشار غیراستاندارد قرار میگیرند. این وضعیت اگر نادیده گرفته شود، میتواند سبب خستگی سریع قطعات و مشکل در برگشت فرمان پس از پیچیدن شود.
سومین و شاید قابلمشاهدهترین نشانه، ساییدگی نامنظم لاستیکها است. مشاهده خوردگی یکطرفه لاستیکها، ایجاد لبههای تیز روی آج یا الگوی سایش مورب معمولاً مستقیماً با میزان نبودن فرمان ارتباط دارد. این علامت حتی ممکن است پیش از آنکه خودرو دچار انحراف محسوس شود، ظاهر گردد. تشخیص زودهنگام این وضعیت در بازدیدهای دورهای تایر، میتواند از هزینههای بالای تعویض لاستیک جلوگیری کند.
چهارمین نشانه مهم، لرزش فرمان است که بهویژه در سرعتهای بالا یا هنگام ترمزگیری خودنمایی میکند. این لرزش اغلب ناشی از ناهماهنگی بین موقعیت چرخها و سطح جاده است و ممکن است با فرسایش لاستیک یا انحراف خودرو همراه باشد. در مرحلههای شدیدتر راننده احساس شناوری، کاهش پایداری، نیاز به اصلاح مداوم خط حرکتی و بازگشت ضعیف فرمان پس از پیچیدن خواهد داشت. اگر این لرزش با تغییر مسیر هنگام ترمز همراه شود، نشانگر اختلال خطرناک در هندسه چرخها یا خرابی قطعات جلوبندی است که نیاز به بررسی فوری دارد.
همچنین بخوانید
عوامل به هم خوردن میزان فرمان خودرو
به هم خوردن میزان فرمان پدیدهای است که اغلب بهصورت تدریجی اتفاق میافتد اما آثار آن مستقیماً بر ایمنی، راحتی و هزینههای نگهداری خودرو تأثیر میگذارد. اساس این مشکل، تغییر در هندسه استاندارد چرخها و قطعات جلوبندی است که کارخانه سازنده با دقت در حد چند دهم درجه تنظیم میکند. هرگونه فشار فیزیکی یا فرسودگی میتواند این تنظیم دقیق را برهم بزند و باعث اختلال در حرکت خودرو شود.
۱. عوامل فیزیکی و مکانیکی: مهمترین علت برهم خوردن تنظیم فرمان، ضربههای ناگهانی به سیستم تعلیق است. عبور از چالهها، دستاندازها و مسیرهای ناهموار با سرعت بالا، نیروهایی وارد میکنند که بهسرعت زوایای حساس چرخها را از حالت استاندارد خارج میسازد. حتی اگر نشانهای از خرابی ظاهری دیده نشود، تغییرات جزئی در این زوایا میتواند موجب انحراف و ساییدگی لاستیک شود. برخورد با جدول هنگام پارک نیز یکی از رایجترین ولی کمتر جدی گرفتهشدهترین دلایل تغییر میزان فرمان است.
۲. فرسودگی تدریجی قطعات: سیبکها، بوشها، طبقها و کمکفنرها به مرور زمان دچار لقی و افت خاصیت الاستیکی میشوند. این لقی باعث جابهجایی جزئی محور چرخها در زمان ترمز، شتاب یا پیچیدن میشود و بهتدریج زاویه صحیح چرخها را تغییر میدهد. در چنین وضعیتی حتی اگر عمل میزان فرمان انجام شود، به دلیل فرسودگی قطعات، تنظیم دوام نمیآورد و پس از مدت کوتاهی دوباره بههم میخورد.
۳. تغییرات ساختاری در خودرو: تغییر ارتفاع خودرو از طریق نصب کمکفنرهای متفاوت یا استفاده از رینگ و لاستیک غیر استاندارد نیز میتواند بههم خوردن تنظیم هندسی را تسریع کند. تفاوت در قطر لاستیک یا پهنای رینگ، وزن و زاویه تماس را تغییر میدهد و در نتیجه نیروهای وارده بر چرخ و تعلیق دیگر مطابق دادههای کارخانه نخواهد بود. حمل بار سنگین یا سرنشین زیاد برای مدت طولانی نیز فشار مستمر بر محور جلو وارد میکند و میزان فرمان را خارج از محدوده مجاز قرار میدهد.
عواقب و آثار میزان نبودن فرمان
۱. کاهش ایمنی: خودرو در شرایط اضطراری مانند ترمز ناگهانی یا تغییر مسیر سریع، واکنش دقیقی ندارد. انحراف لحظهای چرخها ممکن است باعث لغزش ناخواسته یا برخورد شود. در سرعتهای بالا، پایداری جانبی خودرو کاهش مییابد و احساس شناوری یا حرکت روی موج به راننده منتقل میشود.
۲. افزایش استهلاک لاستیکها: ساییدگی یکطرفه یا نقطهای آجها، عمر لاستیک را به نصف کاهش میدهد. افزایش اصطکاک ناشی از زاویه نادرست چرخها باعث گرم شدن بیش از حد سطح لاستیک و پارگی زودرس میشود.
۳. خرابی زودهنگام قطعات جلوبندی و تعلیق: میزان نبودن فرمان فشار نامتوازن به طبقها، کمکفنرها و سیبکها وارد میکند. این فشار موجب دررفتگی بوشها، ترک خوردن بازوهای تعلیق و تغییر شکل محل اتصالها میشود و هزینه تعمیرات را بالا میبرد.
۴. افزایش مصرف سوخت: هنگامی که چرخها دقیقاً در مسیر مستقیم قرار ندارند، خودرو باید نیروی بیشتری برای حرکت صرف کند. مقاومت اصطکاکی در چرخ افزایش یافته و موتور برای حفظ مسیر مستقیم، سوخت بیشتری مصرف میکند.
۵. کاهش آسایش راننده: راننده مجبور است بهطور مداوم فرمان را اصلاح کند تا خودرو در مسیر بماند، که این امر موجب خستگی عصبی و کاهش تمرکز در سفرهای طولانی میشود.
چه زمانی باید میزان فرمان را زودتر از موعد بررسی کنیم؟
زمان انجام میزان فرمان به عوامل متعددی از جمله شرایط رانندگی، نوع خودرو، وضعیت جادهها و نحوه نگهداری وابسته است. با اینحال، بهطور معمول توصیه میشود که میزان فرمان هر 10 تا 15 هزار کیلومتر یا دستکم سالی یکبار بررسی شود. خودروهایی که در جادههای غیرآسفالته، ناهموار یا دارای چاله و دستانداز زیاد تردد میکنند، یا برای مقاصد سنگین مانند حمل بار استفاده میشوند، باید زودتر از موعد معمول برای بررسی میزان فرمان اقدام کنند.
همچنین در هر شرایطی مانند تعویض لاستیک یا رینگ، تعمیر یا تعویض قطعات جلوبندی، وارد شدن ضربه شدید از جدول یا چالههای عمیق و حتی برخوردهای کوچک ناشی از تصادف، احتمال خارج شدن چرخها از تراز هندسی اصلی زیاد است و میزان فرمان باید بلافاصله انجام شود. نشانههایی مانند انحراف خودرو هنگام رها کردن فرمان، لرزش در سرعتهای بالا، یا مشاهده ساییدگی نامتقارن در تایرها، همگی هشدارهایی هستند که نشان میدهند تنظیم زاویههای چرخ از حالت استاندارد خارج شده است.
اهمیت بررسی منظم در کاهش استهلاک و افزایش ایمنی
مفهوم آموزش دستی میزان فرمان، به معنای انجام تنظیم حرفهای نیست بلکه نوعی روش ابتدایی برای تشخیص ناهماهنگی یا وجود مشکل در چرخها است. برای انجام این بررسی، کافی است خودرو روی مسیر مستقیم و بدون شیب حرکت کند و راننده برای لحظه کوتاهی فرمان را رها سازد. اگر خودرو تمایل دارد به یکی از دو سمت منحرف شود، احتمال دارد زاویه Toe یا حتی Camber بههم خورده باشد.
در حرکت مستقیم اگر فرمان در موقعیت مرکزی خود قرار ندارد یا کمی انحراف دارد، این موضوع به تغییر زاویه Caster یا جابهجایی محورهای تعلیق مربوط میشود. زمانی که سایش در بخش داخلی یا خارجی تایرها بیشتر است، زاویه منفی یا مثبت Camber تغییر کرده است و زمانی که لاستیکها بهصورت موجی یا دندانهدندانه ساییده شدهاند، عیب از زاویه Toe ناشی میشود. همچنین گوش دادن به صدای زوزه یا کوبش در هنگام حرکت، بررسی عکسالعمل فرمان در پیچها و احساس سنگینی یا برگشت دیرهنگام آن میتواند اطلاعات مفیدی در مورد سلامت تنظیم چرخها ارائه دهد.
با وجود این نشانهها، باید در نظر داشت که تنظیم دقیق میزان فرمان تنها از طریق دستگاههای تخصصی امکانپذیر است. این دستگاهها با دقت بالا زاویههای Caster، Camber و Toe را نسبت به محور اصلی خودرو اندازه میگیرند و با انجام تنظیمات میکرومتری، هندسه صحیح چرخها را بازمیگردانند.
بیشتر بخوانید
تفاوت میان بالانس چرخ و میزان فرمان
تفاوت میان میزان فرمان و بالانس چرخ در ماهیت عملکرد آنهاست. بالانس چرخ تنها به توزیع وزن لاستیک و رینگ ارتباط دارد؛ هدف آن از بین بردن لرزش در سرعتهای بالا است و در این فرآیند با افزودن وزنههایی به رینگ، مرکز جرم چرخ با محور دوران منطبق میشود. اما میزان فرمان کاملاً جنبه هندسی دارد و وظیفه آن اطمینان از قرارگیری صحیح محور چرخها نسبت به بدنه و سطح جاده است.
نتیجه مستقیم آن فرمانپذیری دقیقتر، حرکت خطی بدون انحراف و سایش یکنواختتر لاستیکهاست. وقتی هر دو سرویس بهطور همزمان انجام شوند، پایداری خودرو افزایش یافته، عمر لاستیکها بیشتر میشود و تجربه رانندگی نرمتر و کنترلپذیرتری حاصل خواهد شد.
هزینه میزان فرمان نسبت به تأثیر آن بر عملکرد و ایمنی خودرو بسیار ناچیز است. عوامل مختلفی مانند نوع خودرو، سیستم تعلیق، فناوری بهکاررفته در دستگاه تنظیم و حتی سلامت قطعات جلوبندی در قیمت نهایی مؤثر هستند، بااینحال انجام این سرویس معمولاً از هزینه خرید حتی یک جفت لاستیک فرسوده هم کمتر است. از سوی دیگر، میزان فرمان منظم بهطور مستقیم مانع از سایش زودهنگام تایرها، افزایش مصرف سوخت، و آسیب به قطعاتی مانند سیبک و بوش خواهد شد.
توصیههای حیاتی برای حفظ تنظیم چرخها
برای پیشگیری از بههم خوردن میزان فرمان، رعایت چند عادت ساده ولی مؤثر ضروری است. هنگام عبور از چالهها و دستاندازها باید سرعت خودرو به حداقل برسد تا ضربات ناگهانی به سیستم تعلیق منتقل نشود. در مانورهای پارک باید از برخورد چرخ با جدول بهویژه از زاویه تند جلوگیری کرد، چرا که حتی برخورد ملایم نیز میتواند اتصال طبق یا سگدست را اندکی جابهجا کند.
بررسی منظم فشار باد لاستیک بر اساس مقادیر توصیهشده سازنده نقش زیادی در حفظ تعادل و جلوگیری از تغییر زاویههای چرخ دارد. استفاده از قطعات تعلیق و جلوبندی باکیفیت، بررسی دورهای بوشها، طبقها و سیبکها و پرهیز از رینگ یا لاستیکهای غیراستاندارد از دیگر تدابیری است که عمر میزان فرمان را افزایش میدهد و مانع فرسودگی نامتوازن سیستم میشود.
